Znamiona barwnikowe na skórze pojawiają się niemal u każdego człowieka. Choć większość z nich ma charakter łagodny i nie stanowi zagrożenia dla zdrowia, niektóre mogą przekształcić się w nowotwory skóry, w tym w czerniaka. Istotna jest więc regularna obserwacja skóry oraz świadomość, kiedy należy zgłosić się do dermatologa. Twoje zdrowie jest najważniejsze, a profilaktyka i monitorowanie zmian skórnych może uratować życie. Kiedy należy je usunąć?

Czym są znamiona barwnikowe?

Znamiona barwnikowe, nazywane także melanocytowymi, to zmiany skórne powstające w wyniku nagromadzenia komórek barwnikowych – melanocytów. Mogą być wrodzone lub nabyte. Często mają kolor brązowy, czarny, a nawet niebieskawy i różnią się od siebie kształtem oraz wielkością. Mogą być płaskie lub wypukłe, a ich powierzchnia – gładka lub brodawkowata.

Znamiona pojawiają się zazwyczaj w dzieciństwie i okresie dojrzewania, jednak nowe mogą powstawać także w dorosłości – zwłaszcza pod wpływem promieniowania UV. Czynnikami ryzyka są między innymi predyspozycje genetyczne, jasna karnacja i ekspozycja na słońce lub solarium.

Rodzaje znamion barwnikowych

Wrodzone znamię barwnikowe

Wrodzone znamiona barwnikowe (Congenital Melanocytic Nevi, CMN) to zmiany obecne na skórze już w chwili narodzin lub pojawiające się w pierwszych tygodniach życia. Powstają w wyniku zaburzeń rozwojowych melanocytów w okresie życia płodowego. Często mają wyróżniają się ciemnym zabarwieniem, mogą być płaskie lub wypukłe, a ich powierzchnia bywa gładka, brodawkowata lub delikatnie owłosiona.

Klasyfikacja wrodzonych znamion barwnikowych opiera się przede wszystkim na ich wielkości:

• Małe (do 1,5 cm w największym wymiarze) – występują najczęściej, zwykle nie wymagają leczenia chirurgicznego, o ile nie wykazują cech atypii.
• Średnie (1,5–20 cm) – wymagają regularnej kontroli dermatologicznej.
• Duże i olbrzymie (powyżej 20 cm) – wiążą się z istotnie zwiększonym ryzykiem transformacji nowotworowej, zwłaszcza w dzieciństwie. Mogą także współwystępować z zespołem neurokutanym (neurocutaneous melanosis), co wymaga kompleksowej diagnostyki.
  

W przypadku dużych znamion specjaliści często decydują się na ich chirurgiczne usunięcie – nie tylko ze względów estetycznych, ale przede wszystkim profilaktycznych.

Nabyte znamiona barwnikowe

Kiedy należy usunąć znamię barwnikowe?

Nie każde znamię musi być usuwane. Wskazaniem do zabiegu chirurgicznego jest podejrzenie transformacji nowotworowej, niepokojące zmiany w wyglądzie znamienia oraz jego lokalizacja w miejscu narażonym na ciągłe drażnienie, na przykład w okolicy paska, biustonosza, szyi czy pod pachami.

Znamiona, które powinny wzbudzić Twoją czujność, to te, które:

• zmieniają kształt, kolor lub rozmiar,
• mają nierówne brzegi lub niejednolity kolor,
• swędzą, krwawią, łuszczą się lub sączą,
• pojawiły się nagle i szybko rosną.

W takich przypadkach konieczna jest konsultacja dermatologiczna z dermatoskopią, która pozwala na wczesne rozpoznanie zmian nowotworowych i wdrożenie odpowiedniego leczenia. 

Jak często kontrolować znamiona?

Zalecenia dotyczące częstości kontroli znamion są uzależnione od indywidualnych czynników ryzyka. U osób zdrowych, bez szczególnych obciążeń, wystarczy kontrola raz w roku.

Jak wygląda badanie znamion dermatoskopem?

W przypadku niejednoznacznych zmian dermatolog może zalecić wykonanie wideodermatoskopii – cyfrowego monitorowania zmian w czasie – lub biopsję i badanie histopatologiczne.

Co robić, aby uniknąć znamion barwnikowych?

Znamiona barwnikowe w dużej mierze są związane z predyspozycjami genetycznymi, co oznacza, że nie da się całkowicie wyeliminować ich ryzyka pojawienia się. Jeśli Twoi bliscy posiadają liczne zmiany barwnikowe, istnieje spora szansa, że Ty również będziesz je mieć. Mimo to, istnieje kilka kluczowych działań profilaktycznych, które mogą istotnie zmniejszyć liczbę nowych znamion oraz ograniczyć ryzyko transformacji już istniejących zmian w kierunku nowotworowym, zwłaszcza czerniaka.

Najważniejszym elementem prewencji jest ochrona przed promieniowaniem ultrafioletowym (UV). Nadmierna i powtarzająca się ekspozycja na słońce, szczególnie w dzieciństwie, znacząco zwiększa liczbę znamion barwnikowych nabytych. Promieniowanie UV uszkadza materiał genetyczny melanocytów, co może prowadzić do ich nieprawidłowego namnażania się i rozwoju zmian skórnych. Ekspozycja na promieniowanie UVA i UVB jest również głównym czynnikiem ryzyka rozwoju czerniaka.

Unikaj opalania

W godzinach największego nasłonecznienia, czyli między 10 a 16. W tym czasie promieniowanie UV jest najbardziej intensywne. Zawsze stosuj kremy z filtrem przeciwsłonecznym o szerokim spektrum działania (UVA i UVB), z faktorem SPF co najmniej 30, a najlepiej 50. Nakładaj je około 20 minut przed wyjściem na zewnątrz i reaplikuj co 2-3 godziny, a także po kąpieli czy przy intensywnym poceniu się.

Noś odzież ochronną

Kapelusze z szerokim rondem, okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV, ubrania z długim rękawem i materiałami blokującymi promieniowanie.

Monitoruj stan skóry

Obserwuj istniejące znamiona i zwracaj uwagę na pojawianie się nowych. Jeśli zauważysz zmianę koloru, kształtu, wielkości, nieregularne brzegi lub pojawienie się świądu, krwawienia czy łuszczenia, nie zwlekaj z wizytą u dermatologa.

Warto również wspomnieć o ogólnej kondycji skóry. Zdrowa dieta bogata w antyoksydanty (witamina C, E, beta-karoten), unikanie używek, odpowiednie nawodnienie oraz higiena snu mają wpływ na regenerację skóry i jej naturalną barierę ochronną. Chociaż bezpośrednio nie zapobiegają powstawaniu znamion, to wspomagają ogólną odporność skóry na szkodliwe czynniki.